Bazylika katedralna Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny

data nadania tytułu bazyliki mniejszej 
22 lutego 1907 roku 

Diecezja Włocławska

Włocławek jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Zmienne koleje losu na przestrzeni dziejów, najazdy wrogów i pożogi wojenne sprawiły, że miasto przeżywało okresy wzlotów i upadków. Pozostały najbardziej trwałe i znaczące pomniki historii z wieków średnich. Jednym z nich jest włocławska katedra. Początki pierwotnego kościoła biskupiego we Włocławku sięgają 1123 roku; wtedy to nastąpiło przeniesienie stolicy biskupiej z Kruszwicy do Włocławka. Budowę pierwszej katedry rozpoczęto prawdopodobnie w I połowie XII w. W następnym stuleciu na miejscu pierwszej katedry biskup Michał w latach 1222–1252 zbudował katedrę z ciosów kamiennych w stylu romańskim, którą w 1329 roku spalili krzy żacy. W latach 1330–1333 wzniesiono mały gotycki kościółek pw. św. Witalisa, który przez długie lata pełnił funkcję kościoła biskupiego.
Budowę obecnej katedry gotyckiej rozpoczął biskup Maciej Gołańczewski, poświęcając 25 marca 1340 roku kamień węgielny. W latach 1365–1411 zbudowano nawę główną i dwie boczne niższe. Jest to więc bazylika, w odróżnieniu od niemal powszechnego na Pomorzu stylu halowego. Jednocześnie z nawami bocznymi zbudowano dwie wieże, które początkowo sięgały tylko do wysokości kalenicy dachu. W następnych wiekach wieże zostały podwyższone, a w XVII w. otrzymały barokowe kopulaste przykrycia. W końcu XIX w. wieże te zostały znacznie nadbudowane i otrzymały obecne neogotyckie zwieńczenia.
Dachy katedry początkowo były pokryte dachówką. W 1753 roku kosztem biskupa Czapskiego zdjęto dachówkę i założono blachę miedzianą, którą w 1918 roku zrabowali Niemcy. Ponownie blachą miedzianą katedra została pokryta dzięki staraniom biskupa Jana Zaręby.
Wejście główne, z portalem z profilowanej cegły z końca XIV w., początkowo było jedynym wejściem do katedry. Kruchtę frontową, chroniącą od wiatrów i przeciągów, dobudowano dopiero w 1891 roku, zakrywając częściowo piękną fasadę zachodnią katedry. Wejście boczne, od północy, wraz z kruchtą urządzono w 1508 roku.
Początkowo katedra miała tylko jedną zakrystię od strony południowej. W 1516 roku dobudowano od północy zakrystię kanonicką, a w 1521 roku kapitularz z pięknym renesansowym portalem.
Wnętrze katedry zostało otynkowane dopiero za biskupa Hieronima Rozrażewskiego w latach 1581–1600, a prezbiterium pomalowano w duchu włoskiego renesansu. W czasie większych świąt i uroczystości na ścianach nawy głównej zawieszano bogate tkaniny. Ważną rolę w wystroju wnętrza katedry stanowił ołtarz główny i ołtarze boczne. Ołtarz główny od początku był pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Pierwotny główny ołtarz, gotycki w formie tryptyku, w 1587 roku został zamieniony na podobny, ale w stylu czystego renesansu. Ołtarz ten już w 1634 roku został usunięty, a w jego miejsce w 1634 roku biskup Maciej Łubieński ustawił ołtarz marmurowy, zamówiony w Chęcinach, do którego cztery obrazy na blasze miedzianej namalował Bartłomiej Strobel. Ołtarz ten w końcu XIX w. sprzedano do Zduńskiej Woli, W okresie baroku wnętrze katedry posiadało bogaty wystrój. Niestety, i z tego okresu do dziś niewiele się zachowało.
Kaplice dobudowywano do katedry od XV do XX w. Przylegają one do obu bocznych naw katedry, od południa i od północy. W 1969 roku z części zakrystii południowej powstała kaplica Najświętszego Sakramentu, w której polichromię, techniką sgraffito, wykonali J. i Ł. Oźminowie, z Warszawy. W kaplicy tej znajduje się srebrna nastawa ołtarza i antepedium, dzieło dwóch złotników toruńskich, Jana Letyńskiego i Jana Hausena II, z XVIII w. Tuż obok kaplicy Najświętszego Sakramentu jest kaplica Matki Boskiej, zbudowana jako pierwsza ok. 1500 roku w stylu gotyckim. Przebudowana przez muratora krakowskiego Świątkowicza w stylu późnego renesansu, z fundacji biskupa Jana Tarnowskiego. Wnętrze kaplicy zdobi ołtarz neorenesansowy z obrazem Matki Bożej Śnieżnej z XVI w. Na ścianach pomniki – nagrobki biskupów włocławskich. Na zewnętrznej ścianie południowej jest umieszczony zegar słoneczny, dzieło Mikołaja Wodki, a według miejscowej tradycji Mikołaja Kopernika. Kaplica św. Marcina, dzieło włocławskiego muratora Kokoszki, wystawiona została w 1521 roku z fundacji dziekana katedralnego Feliksa Naropińskiego.
Na uwagę zasługuje zabytkowa krata z XVIII w. Kaplicę chrzcielną ufundował biskup Łukasz Górka w 1541 roku. Wewnątrz, na ścianie wschodniej, rzeźba w drewnie Ostatnia Wieczerza z 1505 roku. Na ścianie zachodniej obraz Franciszka z Sieradza Wniebowzięcie z 1475 roku. Chrzcielnica pochodzi z XVII w., a zabytkowa krata z XVII w. Do nawy północnej przylegają kaplice neogotyckie z końca XIX w. W kaplicy św. Józefa znajduje się sarkofag biskupa Piotra z Bnina Moszyńskiego, dzieło Wita Stwosza z 1493 roku, i renesansowa płyta epitafijna biskupa Jana Karnkowskiego z 1536 roku. Kaplica św. Kazimierza, renesansowa z 1619 roku, została ufundowana przez biskupów sufraganów włocławskich.
Obecny ołtarz z 1714 roku, z figurami: św. Kazimierza, św. Wojciecha, św. Stanisława, św. Józefa i św. Marcina, został ufundowany przez księdza Szymona Szaniawskiego, kanonika katedralnego. W latach 1900–1901 Zdzisław i Stanisław Jasińscy oraz Apoloniusz Kędzierski, znani malarze warszawscy, wykonali obecną polichromię. Jest ona typowa dla okresu, w którym powstała. Secesyjne motywy kwiatowe i figuralne bliskie są dekoracji kościoła Mariackiego w Krakowie.
W katedrze włocławskiej znajdują się dwa obrazy zaliczane do najcenniejszych zabytków malarstwa XV w. w Polsce. Jednym z nich jest dużych rozmiarów obraz Wniebowzięcia, wykonany ok. 1475 roku temperą na desce. Autorstwo jego przypisywane jest Franciszkowi z Sieradza, wybitnemu mnichowi klasztoru bernardyńskiego w Warcie k. Sieradza. Kompozycyjnie obraz podzielony został na pięć części. Na miejscu centralnym przedstawiony jest Chrystus lekko zwrócony ku Maryi. Scena rozgrywa się na złotym ornamentowanym tle obrazu i jest pozbawiona ruchu. Drugim zabytkiem gotyckim jest niewielki tryptyk Matka Boska Anielska. Przypisywany jest Mistrzowi Poliptyku z Szańca. Część środkową wypełnia łagodna postać młodziutkiej Madonny w mandorli. Madonna stoi pośród roślinności, przedstawionej z dużą dokładnością. Nad głową Madonny dwa anioły podtrzymują królewską koronę. Na skrzydłach bocznych św. Katarzyna z kołem i mieczem oraz św. Barbara z wieżą. Wyraz łagodnej zadumy maluje się nie tylko na twarzy Matki Boskiej, ale również na twarzach świętych Męczennic.
Cztery obrazy Bartłomieja Strobla, malowane na blasze miedzianej, pochodzą z dawnego wielkiego ołtarza katedry włocławskiej. Główny obraz, największy, podzielony jest na dwie strefy. Pierwsza, „ziemska”, przedstawia otwarty pusty grób, a przy nim w pozycji półklęczącej anioła, który lewą ręką unosi grobowe całuny, prawą wskazuje patrzącemu scenę rozgrywającą się wyżej. W głębi pejzaż z panoramą Jerozolimy. Ponad strefą ziemską przedstawiony jest główny temat obrazu – Wniebowzięcie. Na tle skłębionych, gęstych chmur siedzi Chrystus. Madonna jest ubrana w czerwoną suknię z narzuconym niebieskim płaszczem. Wszystkie postacie są jednakowej wielkości, niezależnie od ich znaczenia. Artysta świadomie nie zastosował powszechnej jeszcze u nas w XVI w. konwencji podkreślania ważności osób poprzez odpowiednie proporcje. Na wąskiej predelli powtórzył artysta temat otwartego grobu, przy którym zgromadzeni są apostołowie. Ponad Wniebowzięciem znajduje się dość hieratyczna, sztywna Koronacja Najświętszej Marii Panny. Ponad tymi obrazami namalowana w owalu Gołębica symbolizuje Ducha Świętego. Obecnie, po gruntownych zabiegach konserwatorskich w latach 1983–1986, obrazy umieszczone w neogotyckich ramach, zawieszone na zamknięciu nawy północnej katedry, jaśnieją swoim pierwotnym blaskiem.
Wśród licznych nagrobków w katedrze do najcenniejszych należy zaliczyć m. in. płytę biskupa Krzesława z Kurozwęk z lat 1516–1518. Została ona zamówiona przez prymasa Polski Jana Łaskiego u włoskiego artysty Jana Florentczyka. Jest wykonana z czerwonego marmuru węgierskiego. Wspomnieć jeszcze warto o renesansowych nagrobkach biskupa Mikołaja Górki i chorążego brzeskiego Jana Tolibowskiego. Płyta biskupa Jana Karnkowskiego, umieszczona na ścianie zachodniej w kaplicy św. Józefa, wykonana została z brązu w Gdańsku. Przykładem dobrego rzemiosła artystycznego jest siedmioramienny świecznik. Został on odlany z brązu w 1596 roku przez Hansa Meyera w Rydze. Kandelabr ma 310 cm wysokości, a rozpiętość ramion wynosi 378 cm.
Rzeźbę w drewnie reprezentuje piękna Madonna z Dzieciątkiem, dzieło nieznanego artysty, z początku XV w. Maryja stoi w lekkim kontrapoście, pochylona nieco w kierunku trzymanego w pozycji leżącej nagiego Dzieciątka. Krzyż Tumski został umieszczony w katedrze włocławskiej na początku XVII w. Przedstawia Chrystusa w naturalnej wielkości, wyrzeźbionego w drewnie. W 1683 roku sprowadzono do katedry obecne stalle, z bogatą oprawą rzeźbiarską i malarską, wykonane prawdopodobnie w Warszawie.
W kaplicy Najświętszego Sakramentu znajduje się srebrny baldachim do wystawiania monstrancji. Został on wykonany w 1744 roku, na zamówienie sufragana włocławskiego, biskupa Franciszka Kanigowskiego, przez Jana Letyńskiego z Torunia. Srebrne antepedium zostało wykonane przez Jana Hausena II, także przez pewien czas związanego z Toruniem. Posiada ono inną nieco ornamentykę, z motywem rogów obfitości.
Na prośbę bpa Stanisława Ździtowieckiego papież Pius X nadaje katedrze w dniu 22 lutego 1907 roku tytuł Bazyliki Mniejszej.
10 kwietnia 2011 w katedrze odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą ofiarom katastrofy polskiego Tu-154 w Smoleńsku.

Wloclawek_02.jpg
Wloclawek_01.jpg
Wloclawek_03.jpg
Wloclawek_08.jpg
Wloclawek_09.jpg
Wloclawek_07.jpg
Wloclawek_17.jpg
Wloclawek_10.jpg
Wloclawek_28.jpg
Wloclawek_19.jpg
Wloclawek_20.jpg
Wloclawek_21.jpg
Wloclawek_22.jpg
Wloclawek_23.jpg
Wloclawek_24.jpg
Wloclawek_25.jpg
Wloclawek_26.jpg
Wloclawek_27.jpg
Wloclawek_18.jpg
Wloclawek_15.jpg
Wloclawek_29.jpg
Wloclawek_06.jpg
Wloclawek_05.jpg
Wloclawek_16.jpg
Wloclawek_13.jpg
Wloclawek_11.jpg
Wloclawek_14.jpg
Wloclawek_04.jpg
Wloclawek_12.jpg